Thân bài Chiều tối

Bạn đang xem: Thân bài Chiều tối tại thomo.vn Tổng hợp các dạng Thân bài Chiều tối ngắn gọn, hay nhất. Hướng dẫn Cách viết thân bài cho các đề bài không giống nhau trong …

Bạn đang xem: Thân bài Chiều tối tại thomo.vn

Tổng hợp các dạng Thân bài Chiều tối ngắn gọn, hay nhất. Hướng dẫn Cách viết thân bài cho các đề bài không giống nhau trong tác phẩm Chiều tối.

THÂN BÀI PHÂN TÍCH BÀI THƠ CHIỀU TỐI (MỘ) CỦA HỒ CHÍ MINH

       Bài thơ mở đầu bằng bức tranh tự nhiên buổi chiều tà trên đường Bác bị giải lao. Chỉ vài nét chấm phá, hai câu đầu của bài thơ đã để lại một tiểu họa về cảnh tự nhiên vùng sơn cước ở thời khắc “chiều tối”.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko”

       Tự nhiên hiện lên với hai nét chấm phá: cánh chim và áng mây mang màu sắc cổ thi rõ nét. Hai hình ảnh đó tạo nên bầu ko gian thoáng đãng, cao rộng, trình bày điểm nhìn lên của tác giả “luôn ngửng cao đầu trong hoàn cảnh tù đày”. Buổi chiều đó dường như ta đã bắt gặp đâu đó trong thơ xưa: “Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà” hay “Chiều tà bảng lảng bóng hoàng hôn” (Bà Huyện Thanh Quan). Cánh chim và chòm mây vốn là những thi liệu rất thân thuộc trong thơ cổ thường dùng để mô tả cảnh chiều tối như một văn pháp mô tả thời kì. Lí Bạch trong bài thơ Độc tọa Kính Đình san cũng đã từng viết:

“Chúng điểu cao phi tận

Cô vân độc khứ nhàn”

(Chim trời bay đi mất

Mây lẻ trôi một mình)

       Điều mới mẻ ở đây là nếu như trong thơ cổ, cánh chim thường bay về chốn vô tận vô cùng, vô định, gợi cảm giác xa xăm, phiêu dạt, chia li, mang cái buồn thương u uẩn thì cánh chim trong thơ Bác lại thân thiện mến thương hơn bao giờ hết. Nó chỉ là cánh chim tìm về tổ ấm sau một ngày dài mỏi mệt kiếm ăn. Cái hay nằm ở chỗ, nhìn cánh chim bay nhưng mà thấy được “quyện điểu”, thấy được trong dáng bay của cánh chim có sự mỏi mệt của nó. Tức là thi sĩ nhìn thấy được sự vận động bên trong của cánh chim kia. Đây chính là tình cảm nhân đạo của Hồ Chí Minh.

       Cái nhìn đó trình bày tình cảm nhân ái rộng lớn của Người đối với cảnh vật. Đúng như Tố Hữu đã từng viết “Bác ơi tim Bác mênh mông thế/ Ôm cả non sông mọi kiếp người”. Qua đó ta thấy thêm một nét nghĩa mới: người tù dường như cũng đồng cảm với cánh chim kia, Người như cũng muốn được ngừng chân sau một ngày đày cửa ải “Năm mươi ba cây số một ngày/ Áo mũ dầm mưa rách hết giày”.

       Cùng với “Quyện điểu quy lâm”, là “Cô vân mạn mạn”. Bài thơ dịch khá uyển chuyển, nhưng đã làm mất đi vẻ lẻ loi, trôi nổi, lững lờ của đám mây. Người dịch đã bỏ sót chữ “cô” và chưa trình bày được hết nghĩa của hai từ láy “mạn mạn”. Căn cứ vào phần nguyên âm ta thấy, hình ảnh đám mây độc thân, lẻ loi đang chầm chậm trôi qua bầu trời. Nó ko chỉ làm cho bầu trời thêm cao, thêm thoáng đãng nhưng mà còn gợi lên nỗi buồn bâng khuâng của người tù trên đất khách quê người. Nhưng buồn nhưng mà ko bi quan, ko hiu hắt như trong thơ cổ điển.

       Mặc dù câu thơ dịch: “Chòm mây trôi nhẹ giữa từng ko” chưa được sát nghĩa nhưng dù sao cũng thấy cái hay riêng của nó. Chòm mây trôi nhẹ nhõm, nhàn tản như chính tâm hồn người tù chiến sĩ ung dung tự tại, bị giải tù nhưng mà như đang thưởng ngoạn cảnh trời chiều và thả tâm hồn thi sĩ chứ ko còn là cảnh tù đày mỏi mệt nữa. Qua đó ta thấy tác giả ko hề để lộ cái mỏi mệt, độc thân của chính mình. Đó chính là ý thức thép lớn lao của người tù – thi sĩ Hồ Chí Minh.

       Nhìn chung, hai câu đầu bài thơ có phảng phất nỗi buồn của lòng người, của tâm trạng người tù nhưng cảnh buồn nhưng mà ko chút bi quan. Thạc sĩ Nguyễn Đức Hùng nhận xét rằng “Những buổi chiều tương tự, đâu có thiếu trong văn học cổ kim; nhưng nếu cảnh đó qua cái nhìn của một Lý Bạch tiêu diêu, một Khuất Nguyên u uất kiên cố sẽ đầy u ám, thê lương. Còn ở đây, nếu ko rõ xuất xứ, nhiều người sẽ lầm tưởng “Mộ” là bài thơ của thời Thịnh Đường”.

       Cảnh chiều tà nơi vùng sơn cước có chút hiu hắt vắng lặng gợi lên cái bâng khuâng man mác trong lòng người đọc nhưng sự lay chuyển của hai câu sau nhanh chóng xóa đi cái hiu hắt vốn có của núi rừng. Đó chính là lúc nhưng mà đôi mắt mến thương và trái tim nhân ái rộng lớn của Người bắt gặp vẻ đẹp của con người lao động:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc,

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

       Sinh tiền Hồ Chí Minh chỉ có một ước ao lớn: “Tôi chỉ có một sự thèm muốn, thèm muốn tột bậc là làm sao cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào người nào cũng có cơm ăn áo mặc, người nào cũng được học hành”. Tức là ước ao của Người luôn hướng về nhân dân, nhân dân ở đây ko chỉ hiểu là dân tộc Việt Nam ta nhưng mà còn là nhân dân cần lao trên toàn cầu. Đó chính là ý thức nhân đạo cao cả của Quốc tế cộng sản.

       Câu thơ nguyên bản “Sơn thôn thiếu nữ” dịch là “Cô em xóm núi” đứng trên phương diện nghĩa của từ thì ko có gì sai. Nhưng câu thơ dịch đã ko trình bày được cái nhìn trân trọng của nhân vật trữ tình đối với con người; giọng điệu trang trọng của câu thơ nguyên tác ko hiện diện trong lời thơ dịch. Người phụ nữ đã nhiều lần có mặt trong thơ chữ Hán, nhưng phần lớn họ đều thuộc giới thượng lưu hoặc ít ra cũng thân thiện với giới thượng lưu.

       Phần lớn người phụ nữ trong cổ thi đều mang nỗi buồn thương man mác vì chiến tranh sinh ly tử biệt hay lỡ làng tơ duyên, Vương Xương Linh đời Đường từng viết Khuê oán:

“Khuê trung thiếu phụ bất tri sầu,

Xuân nhật ngưng trang thướng thúy lâu.

Hốt kiến mạch đầu dương liễu sắc,

Hối giao phu tế mịch phong hầu.”

       Dịch thơ:

“Cô gái phòng the chửa biết sầu

Ngày xuân trang điểm dạo lên lầu

Đầu đường chợt thấy tơ xanh liễu

Hối để chồng đi kiếm tước hầu.”

       Cái mới ở đây là cũng viết về hình ảnh người phụ nữ nhưng thơ Bác lại viết về người dân lao động với cái nhìn trân trọng mến thương mang thú vui của tấm lòng nhân đạo. Hai chữ “thiếu nữ” gợi lên vẻ trẻ trung, tươi tỉnh của cô gái cùng với hoạt động xay ngô đã làm hiện lên vẻ đẹp khỏe khoắn, nhịp nhàng trong lao động. Hình ảnh này đã làm xôn xao cả buổi chiều cô quạnh mang tới cho bức tranh thơ sức sống và thú vui lan tỏa. Có nhẽ cũng chính vì vậy nhưng mà có một nhà phê bình nào đó từng nhận xét rằng “Ko rõ trước Hồ Chí Minh đã có một “sơn thôn thiếu nữ” thực sự là người lao động bước vào toàn cầu của nàng thơ hay chưa?

       Chỉ biết rằng việc đặt hình ảnh “sơn thôn thiếu nữ” ở vị trí trung tâm của bức tranh phong cảnh chiều tối đã làm cho bức tranh tự nhiên trở thành bức tranh về cuộc sống con người. Sự chuyển đổi đó trình bày một thiên hướng vận động của hình tượng thơ và ý kiến nhân sinh của Bác. Trong bất kỳ hoàn cảnh nào, Hồ Chí Minh cũng gắn bó với cuộc sống con người nơi trần thế đặc thù là cuộc sống nhân dân lao động”.

       Tính hiện đại ở đây nữa chính là nghệ thuật bộc lộ. Tài hoa của Người là ở chỗ tả cảnh tự nhiên, tả cảnh chiều tối nhưng mà ko phải dùng tới một tính từ chỉ thời kì nào. Cả bài thơ ko hề có chữ tối nào cả nhưng mà người đọc vẫn nhìn thấy chữ tối. Người dùng ánh lửa đỏ để trình bày thời kì (trời có tối mới nhìn thấy lò than rực hồng). Hơn nữa, người đọc còn cảm thu được bước đi của thời kì từ chiều tới tối. Cô gái xay ngô từ lúc trời còn ánh sáng; xay xong thì trời đã tối.

       Điệp ngữ liên hoàn (điệp ngữ vòng) “ma bao túc – bao túc ma hoàn” đã cho ta cảm thu được thời kì đang vận động đang xoay theo từng vòng quay của cối xay ngô. Phải chăng Hồ Chí Minh đã có một phát hiện mới trong văn pháp tả thời kì. Rõ ràng, ngay cả lúc tả cảnh chiều tối, thơ Hồ Chí Minh vẫn có sự vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Vòng quay của chiếc cối xong xuôi, công việc kết thúc (bao túc ma hoàn) thì lò than cũng vừa đỏ (lô dĩ hồng), ánh lửa đỏ ấm nồng xuất hiện thật bất thần, tỏa sáng vào đêm tối xua tan đi cái lạnh lẽo hiu hắt của núi rừng. Đó cũng là lúc nhưng mà cô gái kia được quây quần bên mâm cơm đầm ấm của gia đình.

       Chữ “hồng” nằm ở cuối bài thơ nhưng có một vị trí đặc thù. Trong nghệ thuật Đường thi, chữ hồng được xem là nhãn tự là con mắt thần. Nó tạo nên cái thần thái đặc thù cho bài thơ. Hoàng Trung Thông nhận xét rằng: Với một chữ “hồng”, Bác đã làm sáng rực lên toàn thể bài thơ, đã làm mất đi sự mỏi mệt, sự uể oải, sự vội vã, sự nặng nề đã diễn ra trong ba câu đầu, đã làm sáng rực lên khuôn mặt của cô em sau lúc xay xong ngô tối.

       Chữ “hồng” trong nghệ thuật thơ Đường người ta gọi là “con mắt thơ” (Thi nhãn hoặc là nhãn tự, chữ mắt) nó sáng bùng lên, nó căn lại, chỉ một chữ thôi với hai mươi bảy chữ khác dẫn đầu nặng tới mấy đi chăng nữa. Với chữ “hồng” đó có người nào còn cảm giác nặng nề, mỏi mệt, nhọc nhằn nữa đâu, nhưng mà chỉ thấy màu đỏ đã nhuốm lên cả bóng đêm, cả thân hình, cả lao động của cô gái đáng yêu kia. Đó là màu đỏ tình cảm Bác.

       Tương tự chữ “hồng” rất xứng đáng là “ông thánh thứ hai mươi tám” của bài thơ. Ánh hồng đó ko chỉ tỏa ra từ chiếc bếp lửa bình dị của một “sơn thôn thiếu nữ” nhưng mà chủ yếu được tỏa ra từ tấm lòng nhân ái, ý thức sáng sủa của Hồ Chí Minh. Về nét nghĩa khác, chữ “hồng” còn là bộc lộ của cuộc vận động từ bóng tối ra ánh sáng. Thơ Hồ Chí Minh bao giờ cũng vậy, luôn hướng về ánh sáng. Trong bài thơ Tảo giải, chữ “hồng” đó cũng đã từng xuất hiện:

“Phương Đông màu trắng chuyển sang hồng

Bóng tối đêm tàn sớm sạch ko”

       Chữ “hồng” đó với chữ “hồng” trong Chiều tối có cùng một nét tức là chỉ ánh sáng, chỉ thú vui, sự sáng sủa của người tù. Trục đường cách mệnh Việt Nam cũng vậy đi từ trong đêm trường nô lệ, đi trong hắc búa để tới với trục đường vinh quang.

Đầu tường sớm sớm vầng dương mọc,

Chiếu cửa nhà lao, cửa vẫn cài;

Trong ngục giờ đây còn tối om,

Ánh hồng trước mặt đã bừng soi.”

(Trích Nhật ký trong tù)

       Thành công của bài thơ chính là yếu tố cổ điển liên kết với hiện đại, giữa tâm hồn thi sĩ và ý thức thép của người tù cách mệnh. Bài thơ đã làm người đọc xúc động trước tình cảm nhân ái rộng lớn của người tù chiến sĩ cộng sản Hồ Chí Minh dù trong hoàn cảnh tù đày nơi đất khách quê người nhưng Người vẫn vượt lên trên tất cả mọi sự khổ đau, đọa đày về thể xác để đưa tới cho người đọc những vần thơ tuyệt bút.

THÂN BÀI CẢM NHẬN VỀ BÀI THƠ CHIỀU TỐI – HỒ CHÍ MINH

       Chiều tối là bài thơ thứ ba mươi mốt trong tập Nhật kí trong tù, ghi lại xúc cảm của thi sĩ trên đường bị giải đi qua hết nhà lao này tới nhà lao khác. Trên trục đường khổ cửa ải đó, một chiều kia. Người chợt nhận thấy cánh chim chiều.

“Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ”

       Câu thơ ko giản đơn chỉ tái tạo cảnh vật nhưng mà còn bộc lộ cảm nhận của thi sĩ. Làm sao biết rõ được là chim đang mỏi, và làm sao nói chắc được mục tiêu của chim là về rừng tìm chốn ngủ, như thế ở trong lòng chim nhưng mà ra? Câu thơ chỉ là tín hiệu cho thấy là trời đã chiều, mọi vật hoạt động ban ngày đã mệt, đã tới lúc tìm chốn ngơi nghỉ. Câu thơ tương phản với hình ảnh chòm mây độc thân ở dưới:

“Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko”

       Câu thơ dịch tuy đẹp nhưng ý thơ có phần nhẹ hơn so với nguyên tác Hán. Nó bỏ mất chữ cô trong cô vân, tức là chòm mây độc thân, trơ trọi rất có ý nghĩa. Hai từ trôi nhẹ cũng ko lột tả được ý của mấy chữ mạn mạn độ. Bới vì độ là hoạt động nhằm đi từ bờ này sang bờ kia, ví như độ thuyền đi từ thuyền sang sông, độ nhật ở cho qua ngày, độ thiên ko là dịch chuyển từ chân trời này sang chân trời kia, trục đường của mây mới xa vời và vô hạn biết chừng nào! Còn mạn mạn là dáng vẻ trì hoãn, chậm trễ. Chòm mây độc thân đi từ chân trời này sang chân trời kia, nhưng mà lại còn chậm trễ, trì hoãn nữa thì ko biết bao giờ mới tới nơi? Và hiển nhiên lúc trời tối nó vẫn còn lửng lơ bay giữa tầng ko, là hình ảnh ẩn dụ về người tù đang bị giải đi trên đường xa vạn dặm, chưa biết đâu là điểm đừng! Trong hình ảnh đó hẳn còn gửi gắm tình cảm thương mình độc thân thấp thỏm và khát khao có một mái nhà. Chỉ hai câu thơ nhưng mà vừa tả cảnh vật, vừa tả cảnh người, tả tình người. Đó là cái súc tích, dư ba của thơ cổ điển.

       Nếu hai dòng đầu đã nói tới chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ và chòm mây độc thân chưa biết ngừng nơi nào, thì hai câu thơ của bài thơ sau hiện diện một chon ngủ của con người:

“Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết lò than đã rực hồng.”

       Trong bản dịch, người dịch đã đưa vào chữ tối lộ liễu trong lúc thi pháp thơ cổ chỉ muốn người đọc tự cảm thấy chiều tối phủ xuống nhưng mà ko cần một sự thông báo trực tiếp nào. Điều đó làm lộ tứ thơ. Nhưng đó là cái khó của người dịch. Điều đáng chú ý là một cảnh lao động gia đình, rất đỗi phổ biến, dân dã: Cô em xóm núi xay ngô hạt, ngô hạt xay xong, bếp đã hồng. Cô em, bếp lửa, tượng trưng cho cảnh gia đình. Ngô hạt xay xong, bếp đỏ hồng lại tượng trưng . Cho công việc và ngơi nghỉ. Một ko khí đầm ấm đối với người lữ thứ. Điều chú ý thứ hai là trong nguyên tác chữ hồng là ấm, nóng chứ ko phải là đỏ, càng chứng tỏ điều thi sĩ nghĩa tới là sức ấm nóng, chứ ko phải sáng hồng. Bếp lạnh, tro tàn là tượng trưng cho sự cô quạnh, lẻ loi. Điều chú ý thứ ba là thi sĩ đứng ở núi như thế, y như thể đứng thân thiện kế bên. Lại nữa, thi sĩ phải đứng rất lâu mới thấy được cảnh thời kì trôi trong câu: Cô em xóm núi xay ngô hạt – Ngô hạt say xong bếp đã hồng? Đây chỉ là bài thơ trên đường. Vậy đó chỉ là cảnh tưởng tượng trong tâm tưởng, trước xóm núi bên đường xuất hiện như là biểu tượng của mái ấm gia đình, nơi sum vầy của những người thân thuộc. Cái kết này tuy ko sáng bừng lên màu hồng sáng sủa của cách mệnh như ái đó hiểu, cũng vẫn ấm áp tình người làm cho nỗi lòng người vơi bớt nỗi độc thân. u tịch. Cùng với hình ảnh đó, một ước mơ thầm kín về mái ấm gia đình nhấp nhoáng đâu đó. Nếu ta chú ý tới bài thơ trước này là bài Đi đường.

“Đi đường mới biết gian lao        

Núi cao rồi lại núi cao trập trùng.”

       Một trục đường vô tận, và bài sau đó là bài Đêm ngủ ở Long Tuyền:

       Đôi ngựa ngày đi chẳng nghỉ chân. Món Gà năm vị: tối thường ăn, thừa cỏ rét, rệp xông vào đánh, oanh sớm, mừng nghe hót xóm gần. Thì ta sẽ thấy sự xuất hiện quang cảnh gia đình kia là rất dễ hiểu. Nó chứng tỏ trái tim của nhà cách mệnh vẫn đập theo những nhịp của con người phổ biến thân thiện với mọi người.

THÂN BÀI PHÂN TÍCH VẺ ĐẸP CỔ ĐIỂN VÀ HIỆN ĐẠI TRONG BÀI THƠ CHIỀU TỐI – HỒ CHÍ MINH

       Bài thơ Chiều tối được tuân theo thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật. Đây là thể thơ có ưu thế trong mô tả tâm trạng, thường tạo ý ở ngoài lời, xây dựng hình ảnh tượng trưng ước lệ, và biểu lộ chủ đề ở một vài nhãn tự. Nhà văn Pháp, Roger Denux từng nhận xét: “Thơ Người nói ít nhưng mà gợi nhiều, là loại thơ có màu sắc thanh đạm, ko phô diễn nhưng mà như cố khép lại trong đường nét để cho người đọc tự thưởng thức. Phải yên lặng một mình đọc thơ Người. Phải thỉnh thoảng ngừng lại để suy nghĩ mới cảm thấy hết những âm vang của nó và nghe những âm vang đó cứ ngân dài mãi”. Tất cả những đặc điểm đó được trình bày rõ nhất trong “Chiều tối”.

       Trước hết phải khẳng định rằng, cái tứ của bài thơ nằm ngay ở nhan đề: “Chiều tối”. Hình thức triển khai tứ thơ đó của tác giả tạo ra cảm giác thời kì đang vận động: trời chiều đang chuyển vào đêm, cô em xóm núi xay ngô xong thì bếp lò cũng đỏ rực. Xét theo mạch thơ chữ “hồng” giữ vai trò quan trọng. Chữ“ hồng” gợi ko gian đầm ấm, tươi vui yên bình, chất chứa một sức sống mạnh mẽ và làm cho ko gian thơ bừng sáng. Tư tưởng nhân đạo và cái nhìn nhạy cảm tinh tế, sáng sủa của Bác trình bày tập trung trong từ này. Do vậy, có thể xem, chữ “hồng” là một nhãn tự.

       “Chiều tối” gặp mặt với cổ thi trong nghệ thuật kết cấu câu thơ. Cặp câu nào cũng hài hoà đăng đối. Đó là sự đối lập giữa cánh chim bay mỏi với chòm mây trôi nhẹ, giữa ko gian hữu hạn (chốn ngủ) với ko gian vô hạn (từng ko), đối lập giữa tối và sáng, giữa hai câu thơ đầu mô tả cảnh vật hắt hiu, tàn tạ với hai câu thơ sau mô tả con người lao động khỏe khoắn.

       “Chiều tối” là bài thơ chữ Hán. Từ ngữ Hán Việt tự nó tạo ra vẻ đẹp cổ điển, trang trọng, với hàm nghĩa phong phú, giàu sức gợi. Cảnh thơ trong Chiều tối thâu tóm được vong hồn tạo vật, ở đấy nhân vật trữ tình giàu tình cảm đối với tự nhiên, hoà hợp tâm hồn với tự nhiên vũ trụ. Bác ko để cho tình cảnh thống khổ trói buộc xúc cảm của mình; hồn thơ của Bác vẫn rung động trước tự nhiên vùng sơn cước xinh xắn. Có nhẽ vì thế ta bắt gặp sự tương đồng giữa tình cảnh tâm trạng của người tù – thi sĩ với trạng thái, hướng vận động của cánh chim trời bay về tổ và đám mây trôi chưa biết ngừng nơi nào trong thời khắc một buổi chiều tàn. Trong thơ xưa, chẳng hạn như thơ của Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm… xúc cảm đó cũng được trình bày rõ nét. Nhìn chung cảm hứng trước tự nhiên và tiếng nói thơ góp phần tạo tên màu sắc cổ điển của bài thơ này.

       Màu sắc cổ điển của bài thơ được trình bày ở cả thi liệu. Người đọc đã từng gặp trong ca dao, thơ trung đại hình ảnh đám mây trôi qua ngang trời, cánh chim chiều đập cánh vội. Đi giữa miền thơ, ta đã quen lắm với cảnh tượng ở một khung trời miên viễn nào đó, chợt xuất hiện cánh chim lẻ loi. Nghìn đời vẫn vậy xui khiến con người nhớ tới tình cảnh độc thân của mình, từ đó thấm thía về sự xa xăm phiêu bạt của đời người. Thi nhân xưa thường đặt hình ảnh cánh chim trong tương quan với bầu trời, đám mây, ngọn gió. Đặt trong tương quan với bầu trời để cảm hết được cái rộng dài tun hút của ko gian, trong tương quan với đám mây để gợi cảm giác chia li, và phải đặt trong quan hệ với ngọn gió mới thấy hết được cái khó khăn, vất vả của cánh chim đang đập cánh vội (Thơ Vương Bột, Lí Bạch, Nguyễn Du, Bà Huyện Thanh Quan…)

       Trong phép làm thơ Đường luật, câu thơ đầu của bài thơ thường phải nói rõ được đề tài. Đề tài của bài thơ là “chiều tối”. Câu khai của bài thơ quả thực đã giới thiệu được rất cụ thể khoảnh khắc thời kì đặc thù trong ngày. Chiều tối vừa là thời kì vật lí vừa là thời kì tâm trạng. Hình ảnh cánh chim bay về tổ ở đây ko thể thuộc về một thời kì nào khác khoảnh khắc ngày tàn. Câu thừa của bài thơ tiếp tục làm nổi trội ko khí của buổi chiều muộn nơi xóm núi. Thực ra mây trên trời lúc nào cũng có, song phải là đám mây với dáng vẻ hiu hắt, chậm trễ riêng lẻ đó mới thích hợp với ko khí buổi hoàng hôn. Vẻ đẹp cổ điển của bài thơ được tạo nên bởi đề tài.

       Nhưng có nhẽ việc sử dụng văn pháp nghệ thuật thân thuộc trong thi ca xưa mới là chứng cớ sinh động nhất về vẻ đẹp cổ điển rực rỡ của tác phẩm Chiều tối. Văn pháp chấm phá tinh tế tạo ra những câu thơ nhiều tầng nghĩa, mở ra nhiều kiểu liên tưởng trong tâm tư người đọc, cùng văn pháp tả thực tự nhiên giàu chất họa làm cho cảnh vật hiện lên trong bài thơ với những đường nét rất có thần:

Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko

Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bào túc ma hoàn lô dĩ hồng

       Trong nguyên tác ko có chữ “tối’. Câu thơ dịch thêm từ “tối” làm cho ý thơ hơi lộ. Dụng ý của tác giả chỉ muốn người đọc cảm thấy trời tối thôi chứ ko thông báo trực tiếp thời kì, ko gian tối. Dùng ánh sáng để tả bóng tối, ko nói tối nhưng mà tả được tối đấy là bộc lộ của thủ pháp “hoạ vân hiển nguyệt” thường thấy trong thơ Đường. Âm vang của thơ Đường trong Chiều tối còn bộc lộ ở chỗ, thi sĩ xây dựng các mối quan hệ, người đọc phải bằng liên tưởng của mình khám phá ra sự thống nhất giữa chủ thể trữ tình và tự nhiên.

       Chiều tối cũng sử dụng văn pháp tả cảnh ngụ tình. Cảnh vật tự nhiên như cùng tâm trạng với con người, đồng điệu với tâm hồn con người. Câu khai phác họa cánh chim mỏi mệt sau một ngày kiếm ăn giờ đang về rừng tìm chốn đậu. Hình ảnh đó gợi ta nhớ tới một người tù bị cùm xích, bị giải suốt một ngày ròng rã đương khát khao chốn ngơi nghỉ yên bình. Thêm nữa, cụ thể chòm mây độc thân giữa một ko gian vắng vẻ… rất tương ứng với tình cảnh của chủ thể trữ tình chưa biết ngừng lại, hay tới nhà lao nào. Cánh chim, chòm mây vừa là nhân vật của niềm thương cảm vừa là bộc lộ bên ngoài của nỗi buồn trong lòng người tù trên trục đường đày cửa ải. Hai câu cuối cảm hứng thơ chuyển sang một hướng khác: cảnh tự nhiên buồn nhường chỗ cho cảnh đời bình dị, tươi sáng. Tâm trạng, hướng nhìn của thi sĩ cũng thay đổi theo từ buồn sang vui. Nếu tự nhiên trong hai câu thơ đầu nói hộ tâm trạng của Hồ Chí Minh sau một ngày chuyển lao mỏi mệt, thì bức tranh phong cảnh trong hai cấu kết lại gói ghém khát vọng tự do. Nhìn chung bức tranh ngoại cảnh được nội tâm hoá trở thành tâm trạng. Nguyễn Du từng nói “người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” trong trường hợp này, điều đó rất đúng.

       Trong thơ xưa gắn với thời kì buổi chiều thường có hình ảnh một người lữ thứ tha phương (Qua đèo Ngang, Chiều hôm nhớ nhà,Hoàng Hạc lâu…). Nhân vật trữ tình của bài thơ Chiều tối là một con người tương tự: độc thân mỏi mệt, trong lòng ko lúc nào nguôi nhớ nhà, nhớ quê hương, nhớ đồng bào, đồng chí (câu 1). Tác giả ko cần tả nhiều nhưng vẫn gợi được ở người đọc nhiều xúc cảm. Bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh kín đáo trình bày niềm khát khao được tự do, sum họp, được trở về quê hương của người tù trên đất khách. Cách cấu tứ của bài thơ, vì thế, cũng mang màu sắc cổ điển.

       “Chiều tối” ko chỉ có màu sắc cổ điển nhưng mà còn trình bày ý thức hiện đại.

       Thế nào là hiện đại? Tính hiện đại của tác phẩm văn học bộc lộ phong phú, trước hết và có nhẽ rõ rệt nhất trong sự đổi mới tạo ra những nét riêng, ko lặp lại. Một tác phẩm văn học mang trong mình ý thức của thời đại, phản ánh ý kiến nghệ thuật, hệ trị giá và ý thức tư tưởng của con người trong xã hội nhưng mà nó phát sinh, thậm chí vượt trước thời đại … đều được gọi là tác phẩm mang màu sắc hiện đại. Phạm trù hiện đại giúp ta phân biệt toàn cầu nghệ thuật này với vũ trụ nghệ thuật khác, xác định phong cách thông minh trong văn học ở những thời đại, thời kỳ không giống nhau.

       Biểu thị rõ rệt nhất của tính hiện đại trong bài thơ là hai câu cuối. Thơ tứ tuyệt Đường luật tạo bất thần cho người đọc ở câu chuyển. Câu chuyển bất thần nhưng phải tự nhiên hợp pháp. Bài thơ Chiều tối của Hồ Chí Minh đạt được phẩm chất cổ điển này. Sự chuyển đổi bất thần trình bày ở chỗ: mạch thơ vận động hướng về mặt đất, sự sống và ánh sáng, trình bày ý thức sáng sủa cách mệnh. Nói tính hiện đại được trình bày ngay trong vẻ đẹp cổ điển là tương tự.

       Nếu ở thơ cổ con người thường ẩn đi trong tự nhiên,tự nhiên là chủ thể, thì con người và sự sống trong thơ Bác lại xuất hiện, chiếm vị trí chủ thể trong bức tranh phong cảnh. Con người lao động được khắc hoạ qua cái nhìn sáng sủa của Bác có vẻ đẹp bình dị khoẻ khoắn, trở thành nhân vật chính của bức tranh. Người đọc nhận thấy: Trong bất kì hoàn cảnh nào, chủ thể trữ tình cũng giữ được phong thái ung dung tâm hồn phóng khoáng, dường như tác giả quên hẳn tình cảnh của mình để đồng cảm với nỗi vất vả, với thú vui nhỏ nhoi, đời thường của người lao động. Hình ảnh cô gái xóm núi và lò than rực hồng tỏa ấm, toả sáng là cảnh của một tâm trạng hào hứng, tươi vui. Ánh sáng lò lửa nhỏ ko chỉ sưởi ấm tâm hồn Bác lúc bị lưu đày, nhưng mà còn có tác dụng nhóm lên trong lòng người đọc niềm tin dẻo dai vào cuộc sống. Đó là bộc lộ của chủ nghĩa nhân đạo cao cả, bộc lộ lạ mắt của chất thép.

       Điểm nhìn nghệ thuật của bài thơ cũng khá tiêu biểu cho phong cách thơ hiện đại của Hồ Chí Minh. Trong thơ xưa ko gian trên cao chiếm ưu thế. Nhưng ở “Chiều tối” những quan sát về mặt đất dần thay thế hướng nhìn lên bầu trời. Thơ của Bác thường tập trung trình bày mọi buồn vui trong cuộc sống con người, Bác đưa vào cảnh tự nhiên vĩnh cửu của thơ xưa một nội dung xã hội cụ thể.

       Chiều tối viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt nhưng cơ bản ko theo lối tư duy hướng về các mẫu mực thượng cổ. Ở đây tác giả hướng người đọc vào tương lai và hiện thực trước mắt, hướng về quần chúng lao động. Theo Hoài Thanh, chữ “hồng” trong câu thơ kết có hai nghĩa, nghĩa đen là màu sắc thực của ánh sáng lò than, nghĩa bóng là màu cách mệnh, màu của thắng lợi, của tương lai. Nếu thiên về cách hiểu sau, chúng ta thấy sự vận động của hình tượng thơ, xét tới cùng là sự vận động của cách mệnh. Tính hiện đại của bài thơ là ở đó.

       Vẻ đẹp cổ điển và hiện đại trong bài thơ Chiều tối cùng hòa quyện rồi tạo nên sức vạn thọ bền, sức thu hút của tập thơ Nhật kí trong tù nói chung và bài thơ này nói riêng.

       Hai câu thơ đầu tả ko gian núi rừng rộng lớn, nhưng lại gợi thời kì chiều tối. Giọng the nhẹ nhõm, nhịp thơ thư thả. Hình ảnh thơ đậm tính ước lệ, người đọc tưởng như tác giả tả cảnh theo công thức có sẵn cứ nói tới chiều thì nhắc tới chim bay về tổ, mây trôi lững lờ… Thực ra, sự xuất hiện của hình ảnh cánh chim mỏi mệt và chòm mây độc thân rất hợp với qui luật tự nhiên của cảnh chiều, đồng thời hài hòa với tâm trạng của người tù sau một ngày đi đường mỏi mệt đang chơ vơ nơi đất khách quê người. Tức là ở đây, tác giả mô tả cảnh tự nhiên một cách chuẩn xác đúng như cảnh thật nhưng mà mình quan sát, cảm thu được. Qua những nét vẽ thấm đượm phong vị Đường thi đó, ta vẫn thấy ánh lên nét đẹp riêng của hồn thơ Hồ Chí Minh. Tự nhiên trong thơ Bác ko chết lặng nhưng mà chứa đựng biết bao tín hiệu của sự sống. Giữa bầu trời cao rộng, chòm mây dẫu nhỏ nhỏ đơn độc nhưng vẫn cứ chậm trôi. Nó ko đứng lặng chơi vơi cả nghìn như đám mây trên “Lầu Hoàng Hạc”. Hình ảnh cánh chim chiều cũng thế, dẫu mỏi mệt vẫn ko mất hút vào vô tận như trong thơ cổ:

Nghìn non chim hết vẫy vùng

Vắng tanh muôn nẻo tuyệt ko dấu người

Áo tơi nón lá ông chài

Con thuyền giữa tuyết ngồi hoài buông câu”

(Giang tuyết – Liễu Tông Nguyên)

       Cánh chim trong thơ Liễu Tông Nguyên mất hút giữa ko gian rộng lớn vô cùng, dường như nó ko hề tìm thấy nơi trú ẩn giữa nghìn núi trùng điệp. Trong Chiều tối của Nguyễn Ái Quốc, cánh chim mỏi mệt, nhưng vẫn có đường bay xác định, nó quay trở về khu rừng thân thuộc tìm tổ ấm. Chủ thể trữ tình trong Chiều tối như quên mình là tù nhân, quên nỗi nhọc nhằn vất vả để hòa mình vào tự nhiên, mến thương trìu mến với cảnh vật, nâng niu, thiết tha với từng tín hiệu của sự sống. Một sức mạnh ý thức như thế chỉ có thể bắt nguồn từ một tâm hồn chiến sĩ.

       Xét về tứ thơ. Ta thấy, tứ thơ được mở ra bằng quang cảnh vắng vẻ, thấm đẫm nỗi buồn, nỗi độc thân của người xa xứ. Người đọc tưởng sẽ khép lại bằng hình ảnh bóng tối, bằng niềm thương thân, than thân, xót thân của chủ thể trữ tình, nhưng thật bất thần: cảnh tràn đầy hơi ấm của tình đời, tình người toả lan từ hồn thơ Hồ Chí Minh. Từ hai câu đầu tới hai cấu kết ko chỉ là sự chuyển cảnh nhưng mà còn thay đổi về văn pháp: từ ước lệ sang tả thực, hình ảnh thơ cổ điển sóng đôi với vẻ đẹp hiện đại, cái giản dị chân thực của cuộc sống đời thường hài hoà với cái trang trọng, thanh cao. Nói khác đi, Chiều tối góp phần xác nhận một bản sắc thơ lạ mắt trong đó có sự hài hoà tinh tế giữa thi pháp văn học phương Đông cổ điển với những dòng chảy của thi ca hiện đại. Hoàng Trung Thông rất đúng lúc cho rằng: “Thơ Bác rất Đường nhưng mà lại ko Đường”.

THÂN BÀI PHÂN TÍCH CHẤT THÉP VÀ CHẤT TÌNH TRONG BÀI THƠ CHIỀU TỐI

       Trước hết cần hiểu hai khái niệm trên tức là gì? thép là sự ẩn dụ cho lòng kiên cường, sự quật cường, cứng cỏi, ko dễ khuất phục. Đó là bộc lộ của ý thức dẻo dai, ý chí vững vàng. tình là sự rung cảm, là xúc cảm. Nó xuất phát từ rung động của trái tim luôn nóng sốt, sôi nổi nhiệt tâm. Hai khái niệm này có vẻ tranh chấp. Tranh chấp, nhưng mà sao lại tồn tại chung đụng với nhau như thế? Lại còn là nét tiêu biểu, đặc trưng cho phong cách của một thi sĩ lớn như Hồ Chí Minh?

       Thật ra thì, chất thép và chất tình chính là hai mặt cùng tồn tại và làm nền tảng cho nhau, tạo nên tính cách đáng quí của Hồ Chí Minh và trở thành nét đặc thù trong sáng tác của ông. Ý thức dẻo dai của tác giả trình bày ở chỗ, trong cái khó, cái khổ, ông vẫn ko hề nao núng; bị gông xiềng xiềng xích, ông vẫn dũng cảm đối diện; nguy hiểm kế cận, ông vẫn ung dung tự tại… Điều này được chính Hồ Chí Minh phát biểu:

“Thân thể ở trong lao

Ý thức ở ngoài lao

Muốn nên sự nghiệp lớn

Ý thức càng phải cao”.

       Trong Chiều tối, điều này trình bày trong cái cách nhưng mà thi sĩ phóng tầm mắt ra tự nhiên rộng lớn, nhìn cánh chim chiều, nhìn chòm mây trôi, ko màng tới cái hoàn cảnh mình đang bị giải tù. Chẳng người nào mô tả, nhưng ta phải hiểu là Hồ Chí Minh đang “cổ đeo gông, chân vướng xiềng”. Trong cảnh đó, liệu chúng ta đủ thanh thản để làm thơ ko? Thế nhưng, Hồ Chí Minh làm thơ được, nhưng mà lại còn viết rất hay. Hơn nữa, trong thơ mình, Hồ Chí Minh còn trình bày ý thức sáng sủa đáng ngạc nhiên. Nói về buổi chiều tối nhưng mà chẳng dùng một chữ tối nào, thi sĩ dùng màu hồng của lửa than để làm tín hiệu nhận diện cho bóng tối. Tức là lúc nào cũng vậy, đôi mắt đó luôn hướng về ánh sáng, luôn đi tìm ánh sáng, dù đó là thứ ánh sáng nhỏ nhoi. Nhưng sự sáng nhỏ nhoi đó có tác dụng nâng ý thức người ta lên để khỏi bị nhấn chìm vào bóng tối bao trùm. Làm được như thế, hẳn phải có ý thức thép, ý thức tự do, ý thức kiên cường. Đó chính là chất thép đấy thôi. Hồ Chí Minh ko bao giờ chịu khuất phục, là nhờ ở ý thức cứng cỏi đó.

       Nhưng Hồ Chí Minh ko phải một vị tiên, ko phải một kẻ chẳng biết tới đớn đau trần tục. Ông là một con người, biết vui buồn, sướng khổ. Là một con người nên trong ông, ko thể ko tồn tại chữ tình. Tuy vậy, cái tình trong thơ Hồ Chí Minh ko gói gọn trong tình cảm tư nhân.

“Ôi lòng Bác vậy, cứ thương ta

Thương cuộc đời chung, thương cỏ hoa”

       Tố Hữu từng khóc Hồ Chí Minh bằng những vần thơ như thế. tình thương của Hồ Chí Minh trải theo chiều rộng, thấm vào chiều sâu, vươn tới tầm xa. Ông thương yêu nhiều, tình thương yêu đó dành cho tự nhiên, cho quê hương, cho con người, cho những người đồng khổ. Riêng trong Chiều tối, tình yêu tự nhiên trình bày khá rõ (điều này ko cần nhắc lại, vì hẳn là thầy cô giáo nào cũng đã phân tích kĩ cho các em về tình yêu tự nhiên). Nhưng kế bên tình yêu tự nhiên đó, nổi trội hơn lại là tình yêu với con người, đặc thù là người lao động. Nhưng mà ở đây lại là một người lao động của xứ người – xứ Trung Hoa. Đối với Hồ Chí Minh, đã là giai cấp lao động, thì dù ở đâu cũng đáng yêu đáng quí. tình thương của thi sĩ ko có sự ràng buột về mặt địa lí. Đó được gọi là “tình hữu ái giai cấp”.

THÂN BÀI CẢM NHẬN VẺ ĐẸP TÂM HỒN BÁC TRONG BÀI THƠ CHIỀU TỐI

       Hồ Chí Minh là một con người yêu đời, yêu tự nhiên, nhạy cảm trước những biến thái tinh xảo của tạo vật:

“Quyện điểu qui lâm tầm túc thụ

Cô vân mạn mạn độ thiên ko”

(Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ

Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng ko)

       Tác giả đã gợi ra thời kì vào buồi chiều tà. Thời khắc buổi chiều tối thường gợi buồn, nhất là trong hoàn cảnh Bác đang ở trên đất khách quê người trong cảnh mỏi mệt, lê bước trong chặng đường chuyển lao. Buổi chiều là quãng thời kì gợi xúc cảm của con người nhất trong một ngày, nó gợi thâm thúy nỗi nhớ về sự sum vầy. Bác cảm nhận về cánh chim và chòm mây. Độc giả đã bắt gặp rất nhiều những bài thơ viết về cánh chim, nhưng hình ảnh cánh chim trong bài thơ này lại là cánh chim mỏi mệt. Không những thế, hình ảnh chòm mây như chính là hình ảnh của tác giả và niềm khát khao tự do của người chiến sĩ cộng sản. Hai câu thơ trên gợi ra cho người đọc hình ảnh một người chiến sĩ, với tư thế ung dung, hòa hợp với tự nhiên, trình bày niềm khát khao tự do của con người. Trong hoàn cảnh bị trói buộc về mặt thể chất, nhưng tác giả vẫn có sự giải thoát về mặt ý thức. Bác vẫn có một ý thức sáng sủa, vẫn có những quan sát, cảm nhận tinh tế đối với sự chuyển động của cảnh vật tự nhiên.

       Hồ Chí Minh là một người mang trong mình tình mến thương thâm thúy, dù trong bất kì hoàn cảnh nào cũng luôn có sự đồng cảm:

“Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc

Bao túc ma hoàn lô dĩ hồng”

(Cô em xóm núi xay ngô tối

Xay hết, lò than đã rực hồng)

       Bác Hồ trình bày sự san sớt nỗi vất vả của cô gái xay ngô nơi xóm núi, vui với thú vui lao động của cô. Nếu như trong các bài thơ thất ngôn tứ tuyệt của thơ Đường, có xuất hiện hình ảnh những người phụ nữ, nhưng họ thường xuất hiện ở trong sự khuê các. Còn Hồ Chí Minh, Người lại nêu ra hình ảnh người phụ nữ trong lao động một cách thật tự nhiên.

       Không những thế, độc giả còn thấy được vẻ đẹp của niềm sáng sủa bất tử xuyên suốt cả bài thơ. Trong một bài thơ, từ hình tượng thơ ta có thể nhìn thấy tư tưởng của tác giả đều có sự vận động nhất quán, hướng tới sự sống tương lai. Tâm trạng có sự vận động từ buồn tới vui, từ độc thân, lẻ loi tới ấm áp. Hình ảnh cánh chim đượm buồn nhưng là cánh chim bay về tổ, gợi một tí gì đó ấm áp của sự sum vầy. Chòm mây độc thân gợi nỗi buồn lẻ loi, nhưng chòm mây đó lại “mạn mạn độ thiên ko” gợi một tâm hồn khoáng đạt, một phong thái ung dung, tự tại, làm chủ mình trong mọi hoàn cảnh. Từ hình ảnh cánh chim và chòm mây vận động, chiếc cối xay ngô của cô gái vùng sơn cước cũng vận động. Thời kì trôi dần theo cánh chim và chòm mây theo những vòng xoay của cối xay ngô, quay mãi, và tới lúc “bao túc ma hoàn” thì “lô dĩ hồng”. Bình luận về chữ “hồng”, đây được coi là nhãn tự của bài thơ, nó nằm ở cuối bài nhưng lại gánh được 24 chữ kia, và mang lại thần sắc cho bài thơ.

Đăng bởi: thomo.vn

Phân mục: Lớp 11, Ngữ Văn 11

Xem thêm chi tiết về Thân bài Chiều tối

Source: THOMO
Categories: Giáo dục

Viết một bình luận